Differenze tra le versioni di "Dialèt arzân"

Nessun cambiamento nella dimensione ,  5 anni fa
nessun oggetto della modifica
m (Annullata la modifica 88994 di 105.168.65.249 (discussione) Bruno al vandal..)
== Zôna quacêda e diferèinsi ==
Ciamê da j arzân "Dialèt Arzân" l'é parlê in 'na zôna che pió o mēno l'é cumpâgn a còla che incō l'é la [[pruvîncia ed Rèz]]. Però an 's pōl mia parlêr 'd un sōl gèner ed dialèt arzân per tót al teritôri pruvincêl. S' a 's pèinsa che fîn a la [[Secånda guèra mundièl|Secònda guèra mundiêla]] sōl int al cèinter ed Rèz ēren parlê bèin quâter dialèt diferèint: còl dal cèinter, còl ed Sân Pēder, còl ed Sân Stēven, e còl ed Sânta Crōş dóve a gnîva parlê ânch un secònd dialèt ciamê "arzân arsavè". Int al ghèt , fât fêr int al cèinter stôrich ed la sitê da Laura Martinozzi (vèvda 'd Alfonso 'd Este) int al 1669, a gnîva parlê, da j ebrèi, un dialèt ch' l' ēra 'na smerciânsa 'd ebràich e arzân, mó quând a s'é sarê al ghèt (int al peréiod napoleônichi), cun al tèimp l'é stê bandunê e quêşi scurdê a i prém dal '900. In pruvîncia, a pêrt soquânt cmûn e véli dal circundâri, l'arzân pió al se şluntâna dal cèinter ed Rèz pió al se şmêrcia cun diêter dialèt.
 
Int la bâsa arzâna i cmûn ch' în insém a la rîva dal [[Po]] a sèinten in manēra pió o mēno marchêda, a secònd dal pôst, dal pèiş dal Mantvân. L'é alzêr a [[Burèt]] e [[Gualtēr]] dóve a 's mantînen i sòun '''ö''' e '''ü''' in ûş in [[Lumbardìa]]. A rişûlta pèiş a [[Guastâla]], [[Lusêra]] e [[Rezōl]] dóve l' é parlê, cun pôchi sfumadûri tra i paèiş, al [[Dialèt ed Guastâla|guastalèiş]], sòt gróp dal dialèt mantvân e un bèl pô divêrs da l'arzân. Int al zôna ed [[Curèz]] al dialèt l'é quêşi cumpâgn al [[dialèt carpşân]], mèinter int la zôna ed [[Muntèc]] e in generêl int la [[Vâl d' Èinsa]] l'é pèişa l'impurtânsa dal [[Pramzàn|dialèt pramzân]]. Diferèint l'é al chêş int l'[[Apenèin arzân]], in particulêr môd da la lénia [[Vèt]]-[[Baîṣ]] vêrs l'êlt dal crinêl, dóv' în parlê un insèm ed dialèt ch' a 's arvîşen al dialèt lumbêrd ocidentêl mó ch' a preşèint carateréstichi diferèint da paèiş a paèiş. Al civaghîn parlê a [[Civêgh]] l'é un chêş a pêrt perchè al paeşèin l'é ârmêş işolê, dal rèst ed la pruvîncia, fîn a j ân '50 dal Novsèint quând è stê finî la strêda ch' l'unîva al paèiş a la Val d'Asta e a [[Véla Mnôs]]. Per còl che riguêrda sté dialèt a 's pōl dîr che a gh'é un bòun ligâm cun al parôli e al prunûnsi in ûş in [[Tuscâna]]. Civêgh, vést la só puşisiòun ed cunfîn insém al nôster Apenèin, l'é sèimper stê lighê sia cme ûş che cme scâmbi 'd ògni gèner, pió cun al versânt tuscân ed la Garfagnâna che cun al versânt arzân. S ' andòm a fêr di cunfrûnt t'r al parôli dal dialèt a vdòm che soquânti ed còli dal civaghîn an vînen mia druvêdi int i dialèt di paèiş aşvèin ânca s' în luntân sōl pôch chilômeter.
 
A se stéma che cîrca la metê ed la gînt ed la [[pruvîncia ed Rèz]] la pôsa capîr al dialèt parlê.
 
 
Al mé chèr Prusproun,<br>
i tö lettor appèina e vedran sta corrispondeinsa dateda da Roma j armagnrann per sicur a boca averta, perché a dirann: l'amigh Zresa al fa sti viazz? Ma chi él st'originèl? Ma mè en m'imbarazz dal ciaccer ech possen fèr i tö lettor, mè èt dirò sol che son arivè a Ròma jer matèina dop un viazz ch' al m' iva empi al bregh. Smuntè dal convoli e muntè in un fiàcher,che ché i ciamen botti, e mè èt giur che quand un l'é dèinter int una de stel vittor, l'é cumpagna Diogene dèinter int la so bota famosa. Em fè condurr a ca d' un mè amigh, seinsa l'invit da quèl probabilmeint pr' un pezz a gnir Roma la n' aviva miga l' unor dla mè preseinsa. Al mè amigh am ricevè a brazz avert e appeina am fu cambiè al vesti e magnè un pcoun al voss, secondand un mè desideri, gnir a fèr da ciceron. Figuret che piaseir per mè. En prinzipien a girèr e mè et garantiss che a veder chi bë palazz fat ed fresch, el stredi che li prinzipien a slerghèr, as capiss propria che i Roman en hann po’ miga gnan da esser tant melcunteint de ''buzzurri'', perché se sotta al Sant Peder e pagheven meno tass egh iven però pr' el sö cuntred di pultii bel e bon, (am al dziva un Romano de Roma); egh iven meno ginta che adess perchè se al prucissioun e el festi religiosi en attireven che un quelch sgnor curioson (cun quant vatagg ed la religioun me en al so) adessa oltre al mare magnum di impieghe agh corr i negoziant e Roma l'as ved a ghir su ''come una bella ragazza'' dal bagn.<br>
 
Mè come a fa tott j' eter giornalista en ét dirò miga d'avei parlè chè a Roma con di grand personagg, ma seét ho da dèr dal notizi ét dirò sol col ch' j' ho vist e col ch' j' hò sinti. Al pepa ét capirè bein che essend malè al n' ha psu ricever al rapresentant ed ''Prusproun'': ma despiaseint de ste contrattemp l'ha mandè al me allogg, perché l'am fissa el sö scus, una commission ed set Cardinej quatordes Monsgnor e vintot fra camerër, segretari ect. Mè an saviva dove lugher tutta sta gint, ma fortunatamèin per mè e per lor la visita dla Commission em l'era sol insunnièda. Et capire, quand as sa d' esser publicista e dzommel ''pur con la dovuta modestia'', ed quï ch' egh veden cièr, l'é naturel st' insonni perché come ét sé j' insonni en eter che ''l' immagini del dì guaste e corrotte''.(…)<ref>Pcòun ed l'artécol "Noster corrispondeinz" dal giurnêl ed [[Rèz]] "Al Prusproun" nómer 13 ed [[venerdé]] 24 [[dicèmber]] 1877 scrét e dirèt da [[Giovanni Ramusani]] stampê int la tipograféia Torreggiani ed Rèz</ref>
 
24

contributi