Differenze tra le versioni di "Treṣnêr"

m
nessun oggetto della modifica
m
m
{{Variant|ARZ}}
 
[[Immagine:Carpineti_valle_tresinaro_neve.jpg|thumb|300px350px|L' êlta Vâl dal Treşnêr sòt a la nèiva]]
 
Al '''Treṣnêr''' o '''Treṣnêra''' (''Tresinaro'' in [[italiân]]) l'é un turèint ed la [[pruvîncia ed Rèz]], al nâs dal surzéi dal mûnt Fôṣla a cîrca 900 mēter, ind la frasiòun ed [[Flèina]], ind al cmûn ed [[Castelnōv di Mûnt]], a l'òmbra ed la [[Prēda ed BismântvaBişmântva]]. Al Treṣnêr ind l'andêr vêrs la bâsa al pâsa atâch a [[Carpnèida]], al travêrsa Sigarèl al gîra a dréta [[Viân]], al travêrsa Rundanêra, Jân, [[Scandiân]], [[Arsèi]], Zimèl e a [[Rubēra]] al 's bóta in [[Sècia]].
Int al 1788 ind la só ''Corografia'' Lodovico Ricci al li spiêga acsé:
{{CITAZIONE| ''TRESINARO o TERNARO Torrente. Nasce sui monti delle [[Carpnèida|Carpineti]], e ricevuti nel primo suo Alveo più rivi e fonti e ramicelli dopo alcun tratto trovasi sul dirupo di un alato balzo di viva pietra, da cui con molto scroscio si getta e forma un assai grande Cateratta. Raccoltosi a piè dello scoglio ivi a poco spazio tranquilla le acque, e scende ad Onfiano, e scorrendo sovente sopra strati di pietra bagna le Terre di [[Scandiân|Scandiano]], e di [[Arsèi|Arceto]], e mette foce in [[Sècia|Secchia]] presso [[Rubēra|Rubiera]].''}}
 
===Al nòm ===
I Cêlti, j antîgh abitânt dal tèri padâni, a venerêven l'âcva e l'êlber cme sègn ed feconditê e guarigiòun, andêven só pr'i fióm fîn al surzèi per punsêr dal statvèti vutîvi, égh dêven di nòm 'd un dío. Dimòndi di cōrs d'âcva arzân a gh'àn al nòm ch' al deṣvîn da nòm 'd un dío cêltich: ''Gabelus'', dío dal giavelôt, pr' al [[Sècia]], ''Aventia'', dèia dal surzéi, per l' [[Èinsa]], ''Crosolos'', dío ch' al cór ind 'l incavê, pr' al [[Cròstel]], ''Dolovius'', êter dío cêltich p'r al [[Dôl]]. Per Luciano Serra al nòm Treṣnêr al pêr arciamêr la devusiòun dal dío frêra da 'na pêrt perché ''isnaro'' in cêltich al vré dîr "fèr" mèinter la zûnta davânti ''tri'' l'arciâpa al sègn dal ''tricipite'' al móscol dal brâs, ''Trixinaria'' l'é ânca al nòm ed 'na cēṣa, al cavalêrcavalēr Tiraboschi al scrév acsé ind al só ''Dizionario Topografico-Storico'' (publichê int al 1824-25 dôp la só môrt): ...''nell'archivio della Cattedrale di Reggio conservasi un bel documento della fondazione e consacrazione di questa Chiesa circa l'anno 1133. Un Cittadino reggiano detto Giovanni di Bernardo Normanno, volendo fabbricare una chiesa e uno spedale a onore di Dio e della B.Vergine e del S.Sepolcro detto Tricenaria e avendo a' Canonici di Reggio comunicato disegno, questi pregarono l'arcivescovo di Ravenna Gualtieri perchè ne benediicessa la prima pietra e ne consacrasse l'altare. E questo è forse quello Spedale che è indicato in una carta del 1302 Fr.Johannes Preceptor domus de Tresnaria''. Al nòm l'é armêṣ ânch int al ricôrd di pôst, cme al cûnta al Tiraboschi, sèimper ind al só Dizionâri: :…'' la Villa situata sulla via Emilia quattro miglia a mattina di Reggio chiamasi ab antiquo semplicemente Tresinaro, nome o preso o dato da lei al Torrente, ma oggi chiamasi Masone perchè prima del 1350 era ivi una Mansione (Maison) dell'ordine Gerosolimitano. La villa di Tresinara e' nominata in una carta dell'anno 1010''. Mó sèimper per la stôria dal nòm ''Tresinara'' o dmèi dal nòm in latèin ''Trixinaria'', al stôrich Rino Rio ind al ''Vestigia crusunei'' al dà n'êtra spiegasiòun oséja che ...''le due Tessarole (Tesariolae) ed il Dugaro, nella zona a monte della via Emilia, sono le vestigia della stessa Trixinaria, cioè tre rami che si buttavano nel Rio (Trex in Rio)...'' dóve ''Rio'' l'ēra al nòm ind i tèimp indrê, préma ed còl ed ''Trixinaria'', dal trât ed mèz ed l'antîga fiumâna ch' la fêva tóta la pianûra arzâna fîn al Po e ch' l'as câta ciamêda acsé ind al chêrti préma dal mél. Pó al zûnta che ''..il nome di Rio (Trixinaria) dato al regolatore del bacino modenese nel comprensorio della bonifica era evidentemente una derivazione della parola Lario o Larione, mentre si deve escludere senz'altro l'ipotesi, avanzata da altri, che il Larione ed il Rio fossero lo stesso corso d'acqua.'' Tânt di nòm d' adèsa di chêv, véli e 'd paèiṣ a tînen da cât i ricôrd de sté Ré; acsé [[Sân Martèin|Sân Martèin in Ré]], Budriòun, Trignân, Ardiòun, Lariòun, Mandri, Mandiôl, Miljêra (Migliarius), Quartirōl, Chêv Ré, Chêv Traiôl, Ré Grând, tót ind la zôna dal Ré o l'é atâch, mèinter i nòm Marṣân e 'd Zemniôl, dê a divêrsi distèiṣi ed trèin intōren a Stiôl, Sân Martèin, Trignân, Sân Biêṣ ed [[Curèz]], rapresèintenrapreşèinten al bâsi e l' impantanamèint lasê da sté antîgh cōrs d' âcva. [[RôlRōl]] al dêv al só nòm al Ré (''Rolum, Rolae, Ariolas, de loco Ariola'' in chêrti dal 772 e dal 962; ''Arolum, Ariolae'' in chêrti dal 1152 e dal 1192). Acsé l'é spieghêda [[Ré Salṣêr]], l'antîga Sân Zôrz in Ré, in un documèint sèinsa nòm dal 1788:'' la Villa o sia Parrocchia di Rio deve avere sortita la sua etimologia dal Cavo Rio che è quello scolo d'acqua che divide la Villa a levante da Carpigiano, o pure perchè questa Villa contiene molti scoli d'acqua come il Naviglietto, Naviglio Grande, Canale ove è il Mulino, Fossa Maja di Budrione, Rio dei Cà dè Frati e tante altre fossette le cui acque tutte direttamente o indirettamente scolano nel cavo [[Parmigiana-Moglia]]''. Ânca ind al Carpṣân catòm Zemniôla e Zumgnôla e int al 1284 as lêz che al lèt ed la Zumgnôla l'é stê afitê cultivê. Secònd al Rombaldi …. ''era questo l'antico letto del Tresinaro; i carpigiani, per prosciugarlo dalle acque stagnanti, fecero un cavo e lo rifecero dopo che i reggiani, proprietari del territorio, l'ebbero riempito''.
 
===L'antîgh cōrs===
Al Chêv Treṣnêr l'é còl ch' a gh' armâgn incō ed l'antîgh cōrs dal turèint '' Trixinaria'' che incō al cór ind la zôna tra i Cmûn de [[Scandiân]] e [[Rubēra]] fîn a dêr int al [[Sècia]]. Ind al cōrs di sècol al turèint a gh'é stê fât cambiêr diresiòun divêrsi vôlti per cōlpa dal só ṣregolatèsi che dêven dân al coltivasiòun di câmp e al metîva a rés' c al mantgnimèint dal popolasiòin ch' l' incuntrêva lòngh a la só strêda. Atravêrs al stódi di vèc lèt di cōrs d'âcva ed la Regiòun a s' é vést la grôsa impurtânsa dal turèint Treṣnêr ind la pianûra arzâna: al divêrsi zôni quacêdi da i cambiamèint ed diresiòun a gh'àn, in totêl, 'na larghèsa cumpâgna a còli dal Sècia e dal Cróstel. Ind i sècol i cōrs di fióm e turèint ed la [[Pianûra Padâna]] per cōlpa ed l'òm o per cōlpa 'd fât naturêl àn cambiê diresiòun divêrsi vôlti. Ânca int l' Arzân in spēce ind la pêrt spiâna ed la pruvíncia l'é sucès tót còst. Al Treṣnêr insèm al Cróstel àn cambiê ed dimòndi la diresiòun a còl ch' l'êra, ind la luntâna època dal fèr, al só lèt naturêl. In cl' època e in còla dôp, l'època rumâna, al Trenṣêr l'andêva dêr int al Cróstel dal pêrti ed [[Sân Mavrési (Rèz)]] ch' al cuntinvêva pó vêrs mezanôt, secònd la dréta [[Gavâsa]], Bódri, [[Curèz]], Miljêra; ind l'êlt medioēv al Cròstel l'à 'vû divêrs câmbi ed diresiòun e al s'é spustê vêrs sîra l'é pasê da la lénia Gavâsa-Miljêra, Gavâsa-[[Fâbrich]], a còla Gavâsa-[[Bagnōl]], e [[Nuvalêra]]; al Treṣnêr invêci l'à cambiê diresiòun atâch a [[Véla Runcadèla]] vêrs mezanôt, l'é andê, prubabilmèint, ind j antîgh lèt dal Cróstel, al percōrs ed [[Sân Martèin]] l'ēra atîv ânch int l'XI sècol (Cremonini,1985); int al 1229, bâs medioēvo, al Cròstel a gh' àn cambiêr la diresiòun a mezdé ed Rèz, l'é stê spustê divêrsi vôlti fîn arivêr a la puṣisiòun dal dé d' incô(Cremaschi e Marchesini, 1978); ind l'istès peréiod ânch al Treṣnêr a 'gh vîn cambiê diresiòun cun al fêrel andêr in Sècia, secònd al cōrs dal dé d'incô Arsèi-Rubēra. (Cremonini, 1986);ind l'etê modêrna i cōrs d'âcva che gh'în armêṣ ind la bâsa în quêṣi tót dovû a i turèint Cróstel e Treṣnêr. Ind l'antichitê la situasiòun dal j âchev l'êra bèin divêrsa da còla dal dé d'incô, cun al Pó pr ' un bèl pô spustê a mezdé cun un efèt de schisamèint só la diresiòun di fióm che gnîven zò da la muntâgna, custrèt a d'andêr in gîr per la lêrga [[Vâl Padûṣa]], préma ed butêres in mêr.
===Dôp la ròta dal Po a Figarôl===
Còst fîn a quând un grând scaravôlt geogrâfich l'à mudê la diresiòun di fióm oséja la ròta dal Pó atâch a [[Figaról|Figarôl]] (in pruvîncia ed Ruvîgh) sucèsa tr' al 1152 e al 1153 cun un spustamèint vêrs mezanôt ch' l'à purtê al necesâri cambiamèint ed diresiòun dal [[Sècia]], dal [[Cróstel]] e 'd l' [[Èinsa]] cun un spustamèint pôch a la vôlta da matèina a sîra. Mó préma de sti grôs cambiamèint la ''Trixinaria'' o dmej al Ré, as zuntêva, ind la zôna ed Rōl, cun un vèc lèt dal Cròstel. Cme l' arcôrda Rino Rio …'' Il Rio sfociava, nei tempi anteriori alla conoide del Crustulus Magnus, da solo nel Larione, nel luogo ove sorse l'antica isola Muricola (S.Benedetto Po); in tempi successivi si unì al Crostolo presso Rolo ed ebbe sfogo nei rami più meridionali (Tagliata, Moglia) del Po stesso.'' Al ''Crustulus Magnus'' che Rino Rio al numîna, l'é ûn di cōrs dal Cròstel ch' l' à dê urègin, per ṣlargamèint, a ûn di pió grôs depôṣit ed fratóm dal j aluviòun ind la pianûra arzâna. Sti depôṣit în cumincê a l'inési dal III sècol p.C. e în durê sèinsa fermêres per 700 ân. A fân pêrta, a sté grôs depôṣit ed ed frantóm fât a pûnta, la magiōr pêrta di trèin ed Masinsâdegh, Prefuntâna, Pevròsa e la pêrt êlta dal campâgni ed [[Bagnôl]], [[Nuvalêra]] [[Campagnōla]], [[Fâbrich]] e [[Rôl]]. Un râm secondâri de sté ''Crusrulus Magnus'' l'à fât i trèin êlt ed Bódri, Fosdònd, Cânol e Cugnînt. Gabriele Mantovani as dîṣ che al Ré as butêva int al Cròstel al Cantunâs che dal cól pûnt lé in dōp al sré la '' Fossa Scaveriola exiente in Braida de Noventa'' numinêda int al 772 in un decrêt dal Rè Longobêrd Desiderio, ch' l' é la Fôsa ed Rêṣ dal dé d'incô. Al sègn lasê dal traspôrt ed gêri e sâbi dal ''Crustulus Magnus'', ind al sarêr al cōrs dal jâchev dal Ré, che 'n gh' la cavêven mìa acsé a rivêr in Pó, al fōrma chi pantân che dân urègin a còl lêregh impantanamèint, ciamê, ind al j antîghi chêrti, cme ''Val Putrida'' e ch' la quacêva pêtra ed la bâsa arzâna e mudnèiṣa. La zôna a mezanôt ed [[Ré Salṣêr]], còla ciamêda Campâgna dal Bundiòun bunifichêda vêrs al fîn dal XIII sècol da Corrado da Curèz insèm al sît ed Cà di Frê la vîn spieghêda acsé da Eustacchio Cabassi in 'na lètra dal 21 Agòst 1790 al Tiraboschi ''...questa tenuta, divisa tra i due territori di Fabbrico e di Rio, viene circondata a Mezzogiorno dal Tresinaro, ossia canal di Migliarina, a settentrione dalla Fossa di Raso, che anch'essa divide il rollese dal territorio del Principato di Correggio, a ponente vien divisa dal picciol cavo detto il Naviglietto ed a levante ha per confine altro cavo scolastico detto la Fossassa ed i prati di Correggio.'' Al solevamèint ch' al s'é fât mjêra d'ân fà che, a fōrma ed filòun de schîna, al se ṣvilópa da Curèz fîn a Fâbrich a né êter che l'êrṣen centrêl comûn di dû bacîn ed culmêda dal ''Crustulus'', a mansèina, e 'd la ''Trixinaria'' a dréta. La ''Tresinaria'' l'intervîn ânca ind al furmasiòun campagnôli ed la bâsa mudnèiṣa: la ''Secula'' e la '' Trixinaria'' a s'unîven int al lôr sbòch al piân e fêven un lèt ónich, a tgnîven 'na grôsa strésia dal trèin insém al cunfîn tra [[Curèz]] e [[Chèrp]] e, in cêrt pûnt, la rivêva a trî chilômeter ed larghèsa. ''Nel Principato di Carpi'' – a sustîn Rino Rio – ''fra le campagne di Fossoli e di Budrione, lungo quella strada che prende ancora il nome di Via delle Senare e corre parallela alla Fossa Nuova, ci rappresenta la zona di maggiore e più intensa deposizione delle acque del Trixinaria (Dosso Senara) e chiaramente stabilisce l'esatta posizione dell'alveo centrale di questo torrente antico ed il suo tracciato che seguiva quasi esattamente il corso della Fossa Nuova attuale.'' Al ''Dosso di Carpi'', ch' l' é la pió antîga schîna d'êşen ed fióm cgnusû in [[Emégglia|Emélia]], la dêv, prubabilmèint, al carateréstichi 'd la só fōrma prôpria al Treṣnêr. Incòra dôp al mél al Sècia a 's dividîva in dû râm, ûn ed quisché, còl ch' l' êra drē schêres, al tirêva drét vêrs mezanôt insèm al j âchev ed la ''Trixinaria'', che se smercêven e ocupêven al lèt dal pió antîgh Ré e andêven ind la zôna ed Chêrp e 'd Nōv fîn a dêr int al sistêma ''Bondenum-Burana''. Fîn al XIII sècol, al tròunch pió bâs dal Treṣnêr, l'é stê ciamê da i Mudnèiṣ '' Fossaregi, Fossa de regi, Fossaraxo, Fossa de raso'' ch' l'é pó al nòm d' adèsa dal pcòun dal Chêv Treṣnêr dal Cantunâs al só sbòch ind la ''[[Parmigiana-Moglia]]''.
3 831

contributi