Differenze tra le versioni di "Treṣnêr"

m
nessun oggetto della modifica
m
m
As sà che ind al Setsèint al Treṣner as butêva incora in còl pcòun dal Pó ciamê ''Bondeno'', as gh'à nutésia invêci che al cambiamèint ed diresiòun ch' al li pôrta diretamèint in Pó la sia sucèsa tra l'Otsèint e al Novsèint. Ind al só percōrs originâri al Treṣnêr al traversêva [[Felghêra]], [[Sabiòun]], [[Véla Runcadèla]], [[la Masòun]] (ciameda Treṣnêra) pr'andêr vêrs Sân Martèin in Ré per un trât che cîrca circòrum l'é cumpâgn a còl d' adèsa. Giovan Battista Venturi ind la só ''Storia di Scandaino'' al dîṣ: ''… il Tresinaro non s'univa, come fa di presente, a Secchia presso Rubbiera ma correndo solitario per Fellegara, Sabbione, Roncadella, Masone ec. andava sul Carpigiano a cadere in quel che oggi dicesi il Canale di Migliarina e quindi nella Fossa di Raso: si intraprese di rimediare i danni che esso Torrente recava alle Ville inferiori rivolgendolo da Fellegara ad influire in Secchia presso Rubbiera, operazione coerente al saggio principio idraulico che i Fiumi debbono, per quanto si possa, raccogliersi in uno.'' La grôsa ôvra ch' l' aré duvû mèter a pôst al ṣagerasiòun dal Treṣnêr l' an gh'à mìa 'vû véta fâcila, sèimper Giovan Battista Venturi al spiêga: '':..Quando il Marchese Niccolò d'Este fu diventato padrone di Reggio, i Modonesi, che non vedevano di buon occhio aumentarsi le acque di Secchia, pressarono nel 1415 che il Tresinaro fosse rimesso nel suo alveo antico. Il Marchese spedì Ingegneri a visitare i luoghi, dopo di che scrisse a Reggio che non permetterebbe cosa onde poteva nascer danno a quella Città a lui cara egualmente che a Modena: onde si sostenne la deviazione già fatta, nonostante che i Modonesi reclamassero ancora.Sembra dunque che il Tresinaro se ne andasse per l'alveo antico sin presso il 1300.'' Só la dâta e l'època dal tâj a gh' esrén dimòndi prôvi, a prupôṣit Giovan Battista Venturi al dîṣ: '':..Nel Codice Pax Costantiae scritto intorno al 1300 fra i possessi del Comune di Reggio si notano le terre e l'Isolare di Tresinaro Vecchio in Fellegara e da Fellegara in giù sin dove si estende.E nel 1321 il Podestà di Reggio dopo aver citato con proclami chiunque pretendesse aver diritto, in fundo seu antiquo lecto Trixinaria veteris, nelle Ville di Sabbione , Gavasseto, Roncadelli e Tresinaro, onde vengano a dire sue ragioni, decide che il detto fondo appartiene tutto al Comune di Reggio.'' Famōṣi ânca al carateréstichi ed l'ôvra, cme l'arcôrda incòra al Venturi: '' ..sussiste anche oggidì in Fellegara a ponente della Botte di Canale di Secchia un muro semisepolto lungo intorno ai mille metri e chiamasi il muro de carpigiani perchè forse lo costruissero essi attraverso del Tresinaro vecchio ad oggetto di meglio assicurarsi che il Torrente mai più non corresse verso le lor campagne. Di fatti bisogna dire che, anche dopo la deviazione, il Torrente in piena rompesse alcuna volta a quella banda, poichè nel 1359 le sue acque corsero inondando sino alla Pieve di Prato.'' Dop al cambiamèint ed diresiòun la purtêda dal jâchev dal trât a vâl ed Rubēra l'é dimòndi calêda. A testimônia al fât che quând as vōl sgnêr al Chêv as drôva al nòm '' Tresinaria vechia.'' Dôp al tâj agh và dêr dèinter al sculadûri dal campâgni intōren a Bâgn, Casōla e Marmirôl e al j âcvi nîgri dal fògni. Al vèc Treṣnêr, al cunfîn cun Chêrp, al ciâpa al nòm ed Canêl eed Miljarèina pó còl ed Fôsa ed Rêṣ préma ed butêres ind la ''[[Parmigiana-Moglia]].''
===Al quistiòun pr' al j âchev===
As capés che cme tót i canêl e i chêv che córen o che curîven ind la pruvîncia, ânca al Treṣnêr e in particulêr l'ûṣ dal só âchev che traversêven paèiṣ, frasiòun e che sgnêven di cunfîn, în stêdi argumèint ed tânti quistiòun e pefîn ed guèri. La Fôsa ed Rêṣ l'é stêda mutîv ed quistiòun cme còsta: ind al 1463 in 'na sentèinsa dal Cumisâri Costabili, zódis deleghê dal Dóca Borso d' este ed [[Frara|Frêra]], a s'êra stabilî la proprietê carpṣâna ed la Fôsa ed Rêṣ, mó, per impidîr che i sgnōr ed Rôl e Curèz a gh' andésen al tèri sòt âcva chilôr a prîven druvêr la Fôsa cme fôs sculadōr dal sô âchev a prîven druvêr ''… una bocca da aprirsi sotto il ponte di legno nell'arginello di S.Giacomo.'' Dâto che la sentèinsa an n'é mìa stêda mésa in prâtica as rîva, pôch ân pió têrdi, a minacêr 'na guèra: quî ed Curèz a mânden 160 òm armê ed baléstra e êtri êrmi a Cà di Frê per tajêr al j âchev, mó cun 'n acôrd int al 1490 la quistiòun la 's mèt a pôst. O cme int al 1615 quî ed Sân Martèin ind al dêr 'na mân al Dóca Cesare d'Este in un scûnter cun i Da Correggio, a ròumpen cun bâli ed fèr la ciâvga ed Treṣnêra in môd che l'âcva dal Canêl d' Èinsa la pasès ind al Chêv e la metés sòt âcva i dintōren cun un grôs dân pr 'i mulèin ed Curèz. A gh'é al quistiòun tra Rèz e Chêrp: int al 1808 Ludovico Bolognini al scrév int al ''Memorie idrauliche per il Dipartimento del Crostolo'' …'' La Città di Reggio pretende che le acque di Tresinaro siano tutte sue; essa le estragge al Nord della botte del Canale (di Secchia) e le conduce a cadervi dentro, poco al di sopra del Molino Rangoni.I Reggiani avevano già sino del 1179 ottenuto da Albricone loro Vescovo per mezzo dei consoli del Comune, l'acqua del Tresinaro, onde impinguare il loro Canale, dando in compenso al medesimo vescovo un cotessero di Molino entro ill Canale stesso.'' O cme int al 1810 quând la '' Delegazione del Circondario d'acque di Correggio'' la segnêla a l' agînt di bacîn ed la curòuna d'Itâlia a Rèz che ind al sît ''Levata'' 'd un têl Luigi Trivelli a Pansân, dóve i só terèin în la naturêla divisiòun tra sti circundâri e al mudnèiṣ e al carpṣân, é stê fât un taj ind l'êrṣen ch' al fà da cunfîn al la proprietê acsé che al j âchev ed Pansân e Campgajân ''… in caso di escrescenze non possono passare per lo stretto regolatore carpigiano di Fossa Nuova ma caricano la Fossa Marza di otto e più macine d'acque non sua, da questa corrono nel Tresinaro, o canale di Migliarina, e giunte alla Cà de Frati rompono gli argini e sforzano le acque di Fossa di Raso a gonfiarsi e a spandervi come è accaduto lo scorso dicembre per ben quattro volte. '' La quistiòun l'é finîda bèin 41 ân dôp. Fîn a rivêr a j inési dal '900 quând al gvêren dal j âchev arzâni miscóli 'd un mijêr ed Cunsôrsi, despès nê da antîghi Cungrēghi, cun pôca autoritê só pôchi zôni sèinsa urganiṣasiòun e mìa in grêd ed capîr e gestîr al problêma dal j âchev. Ed còl peréiod armâgnen i Statût, al delébdri de spèiṣa, i dâsi, al lît e al quistiòun a cuntêr al ṣvilóp ed la rêda pruvincêla dal j âchev. Int al 1912 as fà al Cunsôrsi ed bunéfica ed préma categoréia in dréta dal ''Cavo [[Parmigiana- Moglia]]'', che int al 1928 al cambia in ''Bonificazione Parmigiana-Moglia''. Al Chêv Treṣnêr al mócia 'na grôsa impurtânsa in quânt al dvèinta ûn di pió impurtânt sculadōr ed la zôna êlta ed la pianûra arzâna-mudnèiṣa. A i prém 'd j ân '30 per garantîr al dmèj al lavōr de sculadōr ch' al duvîva fêr, la larghèsa dal Chêv la vîn ṣlarghêda in manêra adâta. Int al 1988 dôp che în stê fât di stódi dal '' Dipartimento di idraulica dell'Università di Pavia'' a l' Ênte ed Bunéfica în stê dê di finansiamèint per un prugèt 'd adatamèint ed la sesiòun ed pasâg dal Treṣnêr, 'd arnuvamèint di lavōr fât a mân (20 pûnt e soquânti bréj), ed costrusiòun ed 'na câsa de ṣlêregh ed cîrca 100 èter ind la localitê ed Cà di Frê. ==La só vâl==
 
==La só vâl==
 
La particulêra puṣisiòun ed la vâl dal turèint Treṣnêr, ind la pêrta a matèina ed la pruvîncia ed Rèz, a l'à fâta dvintêr 'n' impurtânta véia de spustamèint e 'd trâfich. La fōrma di maṣégn e dal trèin cun al vicèndi stôrichi che ind i sècol l'àn travetsêda àn lasê divêrs sègn ind al paeṣâg e int l'architetûra di bôregh e àn richî la vâl d' uṣânsi e 'd cultûra. La Vâl Treṣnêr la 's presèinta incô cme un pôst réch d'incânt, dal surzèi a l'êlt e mèdi percōrṣ, tipicamèint apenénich, fîn a la pêrta pió bâsa dóve la dà ind la pianûra ed fiânch a la ''capitêla'' Scandiân. A s'arcâten in lê ricōrd stôrich sparpagnê e, despès, spetacolêr ind al ṣlâns in âria di castê, dal tòri campanâri, dal cà a tòr, insèm a un tsû cunômich brilânt mó mìa preputèint vêrs al paeṣâg cun al ritôren, un pô a la vôlta, ed la gînta ind i bôregh da tèimp bandunê e che incô în 'na siēlta léfa a la véta ed sitê. Al paeṣâg ed la Vâl Treṣnêr l'é diferèint e al câmbia di mân in mân che da la mèdia muntâgna, dóve a nâs al cōrs ed l'âcva, as va zò vêrs la lêrga pianûra. La cultûra int la vâl la s'é ṣvilupêda a l'òmbra de sté gustôs paeṣâg, per j abitânt l'é un elemèint ed carâter, che, per cêrt aspèt, l'é incòra pió impurtânt ed còl d' èser 'd un precîṣ paèiṣ. L'elemèint centrêl de sté paeṣâg l'é ed sicûr al Turèint mìa sèimper visébil perché despès l'é incanalê drêda a di maciòun d' êlber, se nò l'é divîs da la strêda da di sît e da fabrichêt. L'é pusébil vèdrel e ânca traversêrel a mezanôt ed Sigarèl, al Mulèin dal Vèini, a mezanôt ed Cà Orsino, Al Mulèin dl Cmûn, a Viân, Rundanēra e naturalmèint a Scandiân. Per cgnòser al turèint, per gôdres al belèsi ed la vâl o andêr a la sêrca 'd j ângol naturêl o paeṣâg personêl ( e magâra ed gôdres in solitódin, cun al piaṣèir ed la nuvitê) l'é necesâri mètres ind i pâgn ed 'n esploradōr e andêr per avintûri ind i bôregh iṣolê e só per di sintêr tót da sperimentêr, perché al turèint e la vâl în mìa incòra stê atresê per un turîṣem fâcil e bundânt. Secònd al diretîvi ed la Comunitê Europèa in Vâl Treṣnêr è stê catê soquânti zôni ed particulêra impurtânsa naturaléstica: Cà dal Vèint, Cà dal Lōv, i Gès ed Bursân, Mûnt Dûr, la Vâl ed mèz dal Treṣnêr, Vâl Durgôla
==J elemèint carateréstich ed la Vâl==
3 831

contributi