Sân Martèin: differenze tra le versioni

m
Robó - quistiòun d'ortografèia in arzân
m (Robó - nòm ed paèiṣ in arzân)
m (Robó - quistiòun d'ortografèia in arzân)
 
S’arfân a la préma metê dal XI sècol i prém ducumèint che pêrlen ed Sân Martèin in Ré dōve a’s lumîna al Sânt prutetôr cun al castèl.
[[Carlo Magno]] l’à regalê sté tèri a la CêşaCêṣa ed Rèz e prôpria al Vèschev Niccolò Maltraversi, int al 1050 cîrca, a j à cedûdi a Bonifacio ed Canòsa; dôp la fiōla [[Matélda ed Canòsa]] l’à intestê al fèdev a ‘n nôbila faméja arzâna: i Roberti da Tripoli int al 1115 cîrca.
Dal 1115 al 1430, la céca capiltêla de sté fèdev l’îva ciapê al nòm ed “Martèin de’ Roberti”.
Int al 1157, al castèl al vîn butê zò dal trópi ed [[Federico Barbarossa]]. Int al 1348, , Nicolò, Bertone e Guido Roberti da Tripoli, àn fât un pât cun al MarchèişMarchèiṣ d’Este gh’àn garantî apôg e dêregh alôg, àn utgnû “l’invistidûra” cme i vèira Sgnōr ed Sân Martèin.
Al castèl al vîn ed nōv butê zò int al 1353 da i GunşêgaGunṣêga che a’s cunsiderêven aversâri di Roberti aleê al MarchèişMarchèiṣ d’Este. Mó l’ân dôp, turnê i fevdatâri, la Rôca l’é stêda arfâta cun l’apôg finansiâri di Visconti.
Int al 1368, l’imperadōr Carlo IV l’à cunfermê “l’invistidûra” di Roberti inséma al fèdev mó, entrê in quistiòun cun j Estèins che ind al mèinter êren dvintê MarchèişMarchèiṣ ed Rèz, êren stê custrèt a bandunêr la Rôca e an fêregh pió ritōren.
Nicolò d’Este l’îva mandê un só deleghê per permèter la giurişdisiòungiuriṣdisiòun a léber cmûn.
Al Cusèli d’ j Ansiân a s’în impgnê ind la scritûra di "Statuta" rególi bòuni per gvernêr al teritôri dal pûnt ed vésta aministratîv, civîl e giudisiâri. Stè ôvra, fâta da sînch léber divîşdivîṣ in capétol e artécol, la gh’à la dâta dal 1440, e la tgnirà dacât, ânch ind i ân dôp, un rōl ed grôsa impurtânsa.
 
Borso d'Este, dvintê Dóca, l’à cedû al fèdev a la sitê ed Rèz, in sègn d’arcgnusèinsa pr’ avèirel tôt in paèişpaèiṣ luntêra; int al 1501 Ercole I° l’à dê a só fradèl Sigismondo “l’invistidûra” al fèdev e al gh’à zuntê Campgajân, e [[Castlarân]]. Da cl’ ân, j erêd ed Sigismondo as’în ciamê “Estèins ed Sân Martèin” e al fèdev l’é dvintê “Sân Martèin d’Este”
A s’arfà a la metê del XVI sècol, al druvêr i culōr biânch e azór cme insègna dal Cmûn.
Int al 1571 tra impurtanti fèsti e l’entişiâşeml’entiṣiâṣem da pôpol, l’ Arsivèschev ed [[Milàn|Milân]] Cardinêl Carlo Borromeo invidê ind al castèl, al benedés la nōva campâna ed la cêşacêṣa.
Int al 1590 per volontê dal pêpa Gregorio XIV l’é stêda spustêda l’Arsipretûra da Prê a Sân Martèin e fundêda la Colegêda.
Filippo I l’é ste al prém, d’ j Este Martèin” a ciamêres cun al tétol ed MarchèişMarchèiṣ.
Ind al 1600, cun al butêr zò la vècia, s’é cumincê i lavôr per la nōva Colegêda parochiêla.
Int al 1607 a vîn avêrt al Mûnt ed Pietê grâsia a ‘n’ ereditê lasêda da A.Magistrelli.
Int al 1618 a se stâmpen al ”Costitusiòun” (l’insèm di “Avîş”“Avîṣ” mandê fôra da i Sgnōr dôp la scritûra “Statuta”).
Int al 1648, a s’é fât, per ordén dal MarchèişMarchèiṣ, al Cunséli generêl dal pôpol (furmê dal faméj pió impurtânti dal paèişpaèiṣ) ch’ l’à indichê, da cl’ân l’é in dôp, i cumisâri ‘d un ôrghen ed grôsa impurtânsa al Cunséli d’ j Ansiân
La fésta dal Sânt prutetōr dal Marchesê ed Sân Martèin la vîn apruvêda da Vèschev Muns.Marliani, ch’ l’à ânca dichiarê ubligatôria la fésta.
 
La môrt ed Carlo Filiberto II, int al 1752, la fà finîr la râsa estèins ed S.Martèin e al fèdev l’êra pasê sòta la Câmbra Duchêla ed Mòdna ch’l’à inviê di Gvernadōr.
 
Vint’ân dôp int al 1772 Don Paolo Rango d'Aragona l’à cumprê al marcheşêmarcheṣê més in vèndita e l’é armêşarmêṣ padròun fîn al 1792, in cl’ân al marcheşêmarcheṣê al cuntêva cîrca 3.227 abitânt stremnê int al paèişpaèiṣ e int al véli ed Prê, Lemisòun, GaşêdaGaṣêda, Siôl, e Trignân.
Int al 1791, per mêrit dal j ereditê lasêdi da G. Campari, e C.Condulmeri a vîn inavgurê l’uspedêl e a’s mânda avânti al scanşlamèintscanṣlamèint dal cumpagéi religiōşireligiōṣi.
Sân Martèin in sègvit a la ééRivolusiòun francèişafrancèiṣa]] l’à fât pêrta ed la [[Repóblica CişalpèinaCiṣalpèina]] mó int al 1800 l’à pêrs al véli ed Prê e Lemisòun che êren pasêdi sòta la giurisdisiòun ed Curèz.
La Restaurasiòun l’à ripurtê al marcheşêmarcheṣê sòta la properietê estèins fîn al 1859 quânda l’é nê al [[Règn d’Itâlia]].
 
=Palâs, cêşicêṣi e monumèint=
 
==Tòr Cèvica==
Al sémbol pió significatîv ed ‘na comunitê, dôp la cêşacêṣa, l’é la tòr Cèvica e ânca per i sanmartinèişsanmartinèiṣ l’é acsé. La Tòra ed Sân Martèin l’é cumincêda int al setèmber dal 1585 cme gh’é scrét ind i documèint tgnû dacât ind l’ Archévi comunêl. Mésa ed frûnt al la Rôca l’é stêd finîda pió ed sèintquarant’ân dôp.
 
==Rôca Estèinsa==
 
==Colegêda ed Sânt Martèin e Venèrio==
Ind al cōr dal cèinter stòrich SanmartinèişSanmartinèiṣ la facêda ed la CêşaCêṣa Parochiêla la dà in ‘na piâsa lêrga insèm a la Rôca EstèinşEstèinṣ e a la vècia cà Pretôria, bèla pôst ed la Comunitê.
La vîn numinêda int al Bòli puntifési dal 1144-1146 cun al tétol ed Capèla ind al plebanêt ed Prê.
Vêrs la fîn dal 1500 al marchèişmarchèiṣ Filippo I d’Este, ûn di pió famōşfamōṣ fevdatâri ed Sân Martèin, l’utîn dal pêpa Gregorio XIV la pusibilitê ed tirês só, ind la só céca capitêla ‘na Colegêda.
L’impiânt l’é a crōşcrōṣ grêca cun quâter capèli angolêri che câmbien la piânta in un quadrê. Al preşbitèripreṣbitèri l’é zuntê a la piânta quadrêda cme ânca la Capèla estèinsa, adèsa dal Santésim Sacramèint, e la capèla dal Crést môrt. La cêsa l’é cupiêda, in schêla ed còla ed la BaşélicaBaṣélica ed la Beêta Vèrgin ed la Gêra ed Rèz. L’intêren l’é a trèi navêdi cun dêşdêṣ altêr e cópla.
 
L a cêşâcêṣâ l’é inttulêda a Sân Martèin Vèschev ed Tours e a Sân Venèrio Mârtir ch’al j arléqui în tgnûdu dacât dèinter un reliquâri artéstiche regalê da Margherita di Savoia Este, MarchèişaMarchèiṣa ed Sân Martèin.
A l’intêren în dimòndi al j ôvri che es tînen dacât cme ânca i corêdo ed sagrestéia
D’ed là dal pêli d’altê în dègn ed nôta i paliôt in scajôla carpşânacarpṣâna e al stôfi a tgnû dacât int la sagrestéia. L’ôvra ed Sân Martèin che al regâla al mantèl al puvrèt l’é ed la fîn dal XVI sècol e al preşèintapreṣèinta bèin şmachêṣmachê carâter d’imitasiòun emiliân fât da un pitōr lochêl. La tèila ed Sân Carlo Borromeo i urasiòun e la Vèrgin cun al Bambèin in glôria l’é di prém ân dal sècol XVIII, probabilmèint de scōla frarèişafrarèiṣa. La tèila ed la Madòna cun al Bambèin in trôno, Sân Jusèf, Sân Pêder e Sân Francèsch l’é ‘n’ ôvra dal setsèint ‘d un pitôr lochêl. La tèila ed l’Anunciasiòun l’è un bòun lavōr dal têrd sincsèintde scôla bulgnèişabulgnèiṣa. . La figûra ed la Madòna dal Pilâster, mésa dèinter ind al quêder ed la “Santésima Trinitê” cunsiderêda ed Domenico Tintoretto fiōl dal famōşfamōṣ Jacopo e al capitèl cun stèma di Roberti da Tripoli adèsa druvê cme al pè ed la vâsca dal batèz a deşvînendeṣvînen da la vècia cêşacêṣa ed l’ân mél.La tèila di Sânt’ Antòni da Pâdva e Sân Francèsch in adurasiòun ed la Figûra ed la Madòna l’ a ‘s arvîşaarvîṣa al quêder dal Tintoretto. In sté chēşchēṣ an s’ cgnòs mìa al nòm dal pitōr ch ‘ l’êra ûn dal pôst o un arzân dal sesèint.
 
==CêşaCêṣa ed Sân Chêrel di Capusèin==
 
Tirêda só insèm a la cêşacêṣa di Capusèin per vrèir dal MarchèişMarchèiṣ Carlo Filiberto d’Este Sân Martèin, la cêşacêṣa ed Sân Chêrel Borromeo la vîn cunsacrêda int al 1618. Un fêls plafòun in lègn fât da pôch al lôga la vôlta uriginêla. Ind al lêt ed mansèina ed la navêda a gh’è trèi capèli cu altêr. A l’intêren a gh’în dal jôvri impurtânti cme tèili di sècol XVI e XVII, e paliôt in scajôla e altêr intarsiê. Dimòndi impurtânt l’é laltêr magiōr cun al tabernâchel intajê e intarsiê dal sècol XVIII. La tèila in dōve Sân Francèsch al ricêv al piêghi l’é ‘na fatûra ed manēra dimòndi interesânt ânca per la spiegasiòun dal paeşâgpaeṣâg. La tèila dal Presèpi l’é ‘na côpia antîga, fôrsi dal têrd sesèint, dal famōşfamōṣ quêder “Notte” dal Curèz ch’l ‘ êra ind la cêşacêṣa arzâna ed Sân Prôsper e adèsa l’é a Dresda. Al tèili ed Sân Sebastiân duvîven èsser i laterêl ‘d un grând quêder fât pó a pès cme fân vèder i pcòun armêşarmêṣ só i lêt e al paeşâgpaeṣâg ch’ al cunténva idealmèint in ògni tèila. Al jôvri a gh’àn la dâta dal 1521 e firmêdi da Ercole Banci un pitōr frarèişfrarèiṣ.
 
=Véli=
==Gazêda==
 
I prém documèint che a dîşendîṣen ed la preşèinsapreṣèinsa de sta véla a s’arfân al 1063 e al 1092. Int al pôst
ciamê Sân Pelgrèin a gh’êra un castèl ch’ l’é steda la cà di Muti che àn ânca ciapê al nòm ed “Della Gazzata”, ûn de stà famèja l’êra al famōşfamōṣ arzân ciamê Caco, câp di Ghbelèin môrt a Rèz int al 1265, masê da i só aversâri. Al castèl stê ânca di Sessi, mó, sèmbra, ch’ mal fó armêşarmêṣ abitê da i Della Gazzata che int al 1349 a j àn subî lasêlt ed Gilberto Fogliano ch’ l’è dvintê al padròun, cun l’ingân, dal castèl e ch’ a l’à butê zò completamèint. L a véla l’é armêşaarmêṣa vint’ân sòta a i Fogliani pó di Roberti e da alōra l’é andê a drê al vicèndi ed Sân Martèin in Ré.
Dipendèint dal cunvèint ed Sân Prôsper ed Rèz, la CêşaCêṣa, dedichêda a la Nativitê ed Maria int al 159 l’é stêda unîda a la CêşaCêṣa parochiêla ed Sân Martèin e int al 1803 a gh’é stê zuntê la tòr.
==Stiôl ==
 
La cêşacêṣa de Stiôl, dedichêda a Sân Damaso, l’é numinêda in un documèint dal 963 ed Ottone I. Sta véla l’é sèimper stêda al Cmûn ed Sân Martèin in Ré e a n’à sèimpr segvî al só sôrti. Int al 1573 Stiôl al s’ é unî cun Sânt’Agata; pó quând la s ó cêşacêṣa l’éstêda arfâta a gh’é ed nōv la separasiòun.
 
==Trignân==
 
La legènda la vôl al só nòm lighê a un fât curiōşcuriōṣ: ind al tèimp ed ‘na guèra, int al paèişpaèiṣ êren armêşarmêṣ in véta sōl trî abitânt; pió probabilmèint al nòm al gh’à urègin rumâni lighêdi a la religiòun ed Giano.
La preşèinsapreṣèinsa ed la CêşaCêṣa ed Trignân la s’ vèd in un dpcumèint dal 1302 e l’êra sóta a la Pēv ed Prê.
Tóta la véla l’é sèimper stêda dipendèinta politicamèint e aministrativamèint al casèl ed Sân Martèin e a ‘à segvî ânca la stòria.
 
 
= Personâg famōşfamōṣ =
 
[[Henghel Gualdi]] sunadōr ed clarèin<br>
[[Daniele Adani]] zugadōr ed balòun. <br>
Frê Sacacio e Pietro Della Gazzata àn cuntê i fât sucès ind l’arzân fîn al 1414. <br>
Tommaso Casali, de Stiôlo dutōr e studiōşstudiōṣ ed la natûra (sec. XVIII) <br>
Giovanni Magnanini (1841 - 1901) musicésta<br>
 
=Curiositê=
 
In sté cmû a’s câta al "Bar Mario" cantê da [[Luciano Ligabue]] ind la cansòun cun al ‘stès nòm. Adèsa però còl bâr l’à cambiê gestiòun e al gestōr an n’é pió al famōşfamōṣ Mario
Che l’é gnû só int al 1956 ûn di pió vèc musèi ed vèci mâchini d’Itâlia www.museodellauto.it [http://www.museodellauto.it| al sît l'é che] ch’ l’ ôspita adèsa 40 mâchini e 12 môto dal 1910 al 1980.
 
369

contributi