Provincia di Parma-Stemma.png Artìcol in dialètt pramsân Parma-Stemma.png

Gingén'na
Numida meleagris.jpg
Dil gingén'ni chi magnòn.
Clasificasión siéntifica
Dominì Eukaryota
Rèign Animalia
Clâsa Aves
Órdin Galliformes
Famija Numididae
Genór Numida
Sòrta meleagris
Nomenclatura binomieèla
Numida meleagris (L.1758)

La Gingén'na (Numida meleagris (Linnaeus, 1758)), l'é 'n osél d'la famija di Numididi e l'al spol catär al stät salvadég praticamént ätor che in t'l'Africa séténtrionäla. L'é l'unica sòrta'd béstia dal genòr Numida. L'é conosuda par la bontè dil sò cärni e –anca par còl– l'é städa importèda in t'l'Evropa, in t'al Médi Oriént e in t'ilj Americhi, in do l'é städa intròdòta c'mé béstia da alevameént.

In pramsân la paròla gingén l'as pol dovèr anca par déscrivór 'na parson'na c'la s'da un muć d'ârij, al mótiv l'è in tal fat che la fèmna d'la gingén'na la fa 'n vèrs particolèr e la pära c'la disa "póvrètt, póvrètt, póvrètt, póvrètt" a chi la gà davanti.

DéscrisionModifica

 
Fèmna ed Gingen'na, as capisa dal bavisi pù pićen'ni.
 
Masć ed gingén'na, che pò al saris al gingén.

L'è n'osél ed taija media-granda, lóng pù o meno 55 o 60 bòr; pr'al portamènt la pol ricordèr bombén la galén'na nostrana mo la ga paréć caratór difarént. Al pèni, pr'ésémpi, i én nigri o d'un bel griz carégh, tuti puntégèdi ed bianc, con anca dil sfumaduri violètì in t'al stomégh. Al pèni d'i äli pò i én difarénti: i téndén al marón con dil striaduri biânchi. A ghé anca d'il variétè difarénti ed la stèsa sòrta (i én sémpór Numida meleagris) chi polén isor bianchi, bizi ćeèri, rosiólén'ni o anca maronseén'ni. La sò carataristica pù évidénta l'é la présénza, in cò, ed'na sòrta'd corén cal ricòrda un capél da vèscòv (la mitra in italjan, e di fati, sémpor in italjan, l'é ćiamèda pù précisamént "faraona mitrata"); la gingén'na l'a ga anca dò bavisi ròsì ed fianc al bèc che'd sòlit i én un pò pù evidénti e groòsi in t'al masć, che però, in t'al compléss al risulta pù alseér e picén.

Distribucion e habitatModifica

La zòna d'origin d'la famija di Numidi l'éra limitèda a l'Africa (tutà, compréz anca al Madagascar) e, a partir bélé da l'antichitè, i én stè importè in Europa. In témp pù résént i en stè importè anca in t'ilj Americhi in do i s'en catädi tant bén ch'i s'polén catär anca al stät sélvadég c'me i pît.

AlévaméntModifica

Alévèr una gingén'na l'é, a la fén di coónt, cómpaign ad alévèr una galén'na nostrana, fòrsi anca pù fâćil. Il râzi pù difusi par l'alévamént i en culì grizi e la cärna la risulta pù bon'na quanda i én lasèdi libri ed magnèr col chi caton in gir pr'i prè. I oóv i én pù pićén ed culì dil galén'ni però i contènòn tri vòlti tant ed vitamén'na A. A ghé da fär un pò d'atensión a mètarià dentor a 'na polèra insèm'ma a'dj ètri beésti parché i pólén dvintér agrésiv e i póntén anca aj oć quanda a s'ghe va a tór su i oóv.

Il gingén'ni una vòlta chi van fóra dal pólèr dificilmént i tornén in drè e i van a dórmir in sim'ma'l bròchi dil pianti intórn'a cà. Par fèria tornär indrè a s'pol mettreg insem'ma una fèmna ed pît e a pol sućèdór chi g'vaghen a drè quanda la torna in t'la polèra.

BiólógiaModifica

 
Oóv ed gingén'na.

Éd sòlit is catén in famiji o in ciòp putòst pićén, con su par sò un masć par quatór o cincóv fèmni. I masć i fan di ni par térà, dentor a dil busi imbotidi con un pò'd pèni e un pò'd col chi catén in gir, un pò a la mòda di fasàn. Par cóvèda il fèmni i én bón'ni'd fär anca òt oóv, béi dur, lustar e con un cólor c'al va dal bianc al gialdén spòrc. I pólén covèr sia i masć ch'il fèmni, a turén.

Râzi[1]Modifica

A ghé diférénti râzi d'la sòrta Numida meleagris:

A ghé anca na béstia éd'n ätra sòrta, adiritura éd 'n ätòr gènòr, c'la s'pol confóndar con còsta: l'é la Volturina (Acryllum vulturinum) una béstia originèria éd la Sómâlia.

IbrìdasiónModifica

La gingén'na la's pól ibridär col pavón, e col ca g'véna fora al s'ćiama Numida meleagris × Pavo cristatus.

Cusén'naModifica

 
Gingén'na insèm'ma a di pòmm da tèrà pòc primà d'isor misa in t'al forén.

La gingén'na in gènar la vén còta in t'al forén (mo miga nećesariamént) con di pòmm da tèrà[2] e socuanti dròghi c'me l'âj, al pévar, al rósmarén e col c'a g'ni vóija. Par n'färla miga schèr troòp le cónsiliabil mèttróg su un pò ed butér, un gòss ed vén o, c'mé primà, col c'a g'ni vóija.

NòtiModifica

  1. fonte: http://www.agraria.org/faraone/faraone.htm
  2. Faraona al forno con patate. Barilla. Accademia di cucina. Ricetta.